Een persoonlijke reflectie op het Carend-congres: bewust leren leven, bewust leren sterven en het ontdekken van mijn eigen weg.
Gisteren bezocht ik het Carend-congres over palliatieve zorg. Ik kijk terug op een bijzonder waardevolle en rijke dag. Een dag vol ontmoetingen, lezingen, nieuwe inzichten en momenten van herkenning. Sommige sprekers en onderwerpen spraken me meer aan dan andere. Dat is vanzelfsprekend. Maar juist in die verschillen lag voor mij misschien wel de grootste waarde van deze dag.
Het congres hield mij een spiegel voor.
En wat ik in die spiegel zag, bracht me tot een wezenlijk inzicht.
Waar probeer ik eigenlijk bij te horen?
De afgelopen maanden heb ik veel tijd, aandacht en energie gestoken in het ontwikkelen van een nieuw aanbod rondom ongeneeslijke ziekte, de palliatieve fase en daarna binnen het gezin. Over leven, sterven, rouw en verlies.
Dat was een logische stap. Vanuit mijn persoonlijke levensweg, mijn ervaringen met ziekte en verlies en mijn jarenlange werk als holistisch therapeut en opleider voelde dit als een natuurlijke richting. Ik wilde mijn kennis, ervaring en deskundigheid inzetten voor mensen die geconfronteerd worden met de eindigheid van het leven.
En dus ging ik op zoek naar aansluiting bij de palliatieve zorg.
Maar gisteren werd me iets heel duidelijk.
Ik had geprobeerd aansluiting te vinden bij een wereld waarin ik eigenlijk helemaal niet in kan én wil passen.
Niet omdat die wereld verkeerd is. Integendeel. Ik heb grote waardering voor de mensen die zich dagelijks inzetten voor mensen in de laatste levensfase. Voor hun kennis, betrokkenheid en zorgvuldigheid. En ook voor alle ontwikkelingen die binnen de palliatieve zorg plaatsvinden.
Maar de manier waarop de zorg is georganiseerd en de manier waarop ik naar de mens kijk, verschillen wezenlijk.
De mens is geen verzameling domeinen
Tijdens een van de lezingen werd gesproken over de vier dimensies van palliatieve zorg: lichamelijk, psychisch, sociaal en spiritueel.
Binnen de zorg zijn daar verschillende disciplines aan verbonden. Artsen, verpleegkundigen, psychologen, maatschappelijk werkers en geestelijk verzorgers hebben ieder hun eigen deskundigheid en verantwoordelijkheid. Dat heeft vanzelfsprekend een functie. Maar terwijl ik luisterde, voelde ik hoe anders mijn eigen uitgangspunt is.
Ik herken die verschillende dimensies, maar voor mij zijn ze niet van elkaar te scheiden. Ik zie de mens in zijn totaliteit.
Lichaam, emoties, gedachten, energie, relaties, levensgeschiedenis, bewustzijn en spiritualiteit zijn voor mij onlosmakelijk met elkaar verbonden.
Een lichamelijke klacht staat niet los van emoties. Angst voor het sterven kan verbonden zijn met ervaringen uit het verleden. Een verlangen naar rust kan tegelijkertijd gaan over het lichaam, het hart, relaties en de betekenis van het leven.
Ik werk niet vanuit afzonderlijke hokjes. Mijn holistische benadering gaat juist over de samenhang. Natuurlijk ken ik ook mijn grenzen. Ik ben geen arts of verpleegkundige. Medische zorg vraagt om medische deskundigheid. Maar binnen mijn eigen vakgebied wil ik de mens niet opdelen in onderdelen die afzonderlijk aandacht krijgen.
En toen kwam de vraag bij me op:
Waarom probeer ik eigenlijk in die hokjes te passen?
Om vrijwel meteen te beseffen dat dit niet de juiste vraag was.
De vraag is niet of ik erin pas. De vraag is of ik erin wíl passen?
En mijn antwoord was helder: nee.
Wanneer protocollen belangrijker worden dan de mens
Wat mij tijdens het congres ook opviel, was de enorme hoeveelheid kennis, onderzoek, richtlijnen en protocollen die binnen de palliatieve zorg beschikbaar is. Er werd gesproken over duizenden pagina’s aan richtlijnen en handleidingen. Ik begrijp heel goed waarom die er zijn. De palliatieve zorg is een omvangrijk en complex werkveld, waarin veel verschillende professionals samenwerken en vaak moeilijke beslissingen moeten nemen.
Richtlijnen bieden houvast. Ze ondersteunen zorgvuldigheid, kwaliteit en veiligheid. En ze zijn belangrijk om goede zorg mogelijk te maken. Maar er ontstaat iets wezenlijks wanneer de richtlijnen leidend worden en de mens achter de zorgvraag naar de achtergrond verdwijnt.
Want geen mens is hetzelfde. En geen enkele levensgeschiedenis, angst, behoefte of wens laat zich volledig in een protocol vatten.
Tijdens een gesprek hoorde ik een voorbeeld van een mevrouw in haar laatste levensfase die iedere dag graag een klein glaasje advocaat wilde. Uiteindelijk nam ze slechts twee lepeltjes, meer niet. De discussie ging over de vraag of dat wel mocht. Er zit immers alcohol in. Wat zeggen de regels? Mag je dat als zorgverlener geven?
Maar terwijl ik luisterde, kwam bij mij een heel andere vraag op.
Wat betekent dat advocaatje voor deze mevrouw?
Is het een herinnering aan vroeger? Een dagelijks ritueel? Een moment van genieten? Een stukje eigen regie in een levensfase waarin ze al zoveel heeft moeten loslaten?
Dat weten we niet zolang we het haar niet vragen.
Natuurlijk blijven medische veiligheid en professionele verantwoordelijkheid belangrijk. Maar waarom zouden we niet beginnen met nieuwsgierigheid naar de mens achter de wens?
Niet alleen vragen: mag dit?
Maar ook: wat betekent dit voor u?
Voor mij is dat de essentie van mensgerichte zorg.
Maar hoe dan wel?
Ik denk dat veel professionals heel goed weten dat de mens centraal moet staan. Dat werd gisteren ook op verschillende manieren duidelijk. Maar tussen weten dat de mens centraal moet staan en dat daadwerkelijk kunnen belichamen in de dagelijkse praktijk, zit een wezenlijk verschil.
En daar ligt voor mij een belangrijke vraag:
Hoe dan wel?
Hoe blijf je als professional werkelijk aanwezig bij iemand die gaat sterven?
Hoe luister je zonder direct te willen oplossen?
Hoe ga je om met je eigen angst, verdriet, machteloosheid of behoefte om (n)iets te kunnen betekenen?
En hoe herken je wanneer je eigen ervaringen, overtuigingen en patronen ongemerkt invloed hebben op de manier waarop je de ander begeleidt?
Want de professional is zelf ook een mens. Met een eigen levensgeschiedenis, eigen angsten, kwaliteiten, overtuigingen en verlangens.
Je kunt veel kennis hebben over palliatieve zorg. Je kunt richtlijnen bestuderen en leren hoe je moeilijke gesprekken voert. Maar wat gebeurt er wanneer je tegenover iemand zit die bang is om te sterven? Wanneer iemand boos is, verdrietig, of helemaal niet wil praten? Wanneer je niets kunt oplossen?
Kun je dan werkelijk aanwezig blijven, ook bij jezelf?
Voor mij begint daar de verdieping.
Niet bij nóg meer kennis of nóg een protocol, maar bij bewustzijn in jezelf.
Bij de bereidheid om jezelf te onderzoeken. Om te ontdekken wat de ander in jou raakt, welke patronen geactiveerd worden en hoe je daarmee omgaat.
Kennis wordt niet vanzelf wijsheid. Daarvoor moet je bereid zijn om die kennis te doorleven en te belichamen.
En juist daar zie ik een waardevolle aanvulling op alles wat er binnen de palliatieve zorg al gebeurt.
De spiegel van het leven
Het congres hield niet alleen een spiegel voor aan mijn visie op begeleiding. Het hield mij ook een persoonlijke spiegel voor. Want wat had ik de afgelopen maanden eigenlijk gedaan?
Ik had gekeken naar waar volgens mij behoefte aan was. Naar de doelgroep die ik vanuit mijn ervaring kon begeleiden. Naar de mogelijkheden om mijn werk een plek te geven binnen de palliatieve zorg. En ongemerkt was ik me opnieuw gaan aanpassen. Niet vanuit wie ik ten diepste ben en wat ik werkelijk wil bijdragen, maar vanuit de vraag waar ik aansluiting kon vinden.
Daar herkende ik een oud patroon van mezelf. Een patroon waarin ik verantwoordelijkheid neem, oplossingen zoek, hard werk en probeer iets mogelijk te maken.
Terwijl ik de afgelopen jaren juist steeds meer op mijn eigen autonome plek ben gaan staan. Ik heb geleerd om niet langer te hoeven redden, zorgen of trekken. Om verbonden te zijn met anderen zonder mezelf daarin te verliezen. En juist daardoor ervaar ik steeds meer rust, ruimte en vrijheid.
En nu liet het leven mij zien dat ik onbewust mijn oude beweging aan het herhalen was. Iets wat ik ogenschijnlijk nog zo goed kon…
Was het dan allemaal voor niets?
Er zijn veel uren gaan zitten in het ontwikkelen van mijn aanbod. In teksten schrijven, mijn website aanpassen, lezingen en workshops voorbereiden en proberen de mensen te bereiken voor wie ik iets zou kunnen betekenen.
Maar de aanmeldingen bleven uit. Dat was teleurstellend. Zeker omdat ik zoveel liefde, aandacht en energie in mijn werk had gestoken.
Ik had die periode kunnen beschouwen als een mislukking. Maar zo kijk ik er niet meer naar.
Wat als iets wat niet lukt, geen fout is, maar een ervaring die je iets wezenlijks wil laten zien?
Voor mij voelt het alsof het universum steeds opnieuw zei: nee Nicole, dit is niet de bedoeling. Er wacht iets veel groters op je.
Ik kon blijven zoeken naar manieren om het toch te laten werken. Of ik kon bereid zijn om werkelijk te luisteren. En dat laatste heb ik gedaan.
Ik heb losgelaten wat ik dacht dat mijn richting moest zijn, zonder precies te weten wat daarvoor in de plaats zou komen. En juist daardoor ontstond ruimte. Ruimte om opnieuw te voelen wat ik werkelijk wil. Waar mijn hart ligt. Wat ik vanuit mijn eigen bewustzijn, kennis, ervaringen en liefde wil bijdragen.
Ik zie die afgelopen maanden dan ook niet als verloren tijd.
Het was een leerproces. Een ervaring die ik blijkbaar nodig had om nog duidelijker te ontdekken wat wel en niet bij mij past. Of liever gezegd, welke vorm bij mij past.
Bewust leren leven, bewust leren sterven
Tijdens het congres werd ik bijzonder geraakt door de bijdrage van Ineke Visser en door de filosofische benadering van leven en sterven vanuit de natuur en het stoïcisme.
Leven en sterven horen bij elkaar. Zoals de seizoenen elkaar opvolgen, zoals alles in de natuur ontstaat, groeit, verandert en uiteindelijk weer vergaat.
En ineens voelde ik opnieuw hoe belangrijk deze gedachte voor mij is:
Bewust leren leven en bewust leren sterven.
Ik voeg daar heel bewust het woord leren aan toe.
Want bewust leven is niet iets wat je zomaar doet. Het vraagt om bereidheid tot zelfonderzoek. Om jezelf werkelijk te leren kennen. Je patronen, overtuigingen, angsten en verlangens, maar ook je kwaliteiten, je kracht en je liefde.
Het vraagt om de moed om jezelf een spiegel voor te houden.
Wat zie je wanneer je werkelijk kijkt?
En durf je ook te erkennen dat wat je altijd hebt gedaan, misschien niet langer past bij wie je nu bent?
Bewust leren sterven begint voor mij niet pas in de laatste levensfase.
Het begint tijdens het leven, in alle kleine momenten van loslaten. Het afscheid nemen van verwachtingen, overtuigingen, oude rollen en identificaties. Van wat ooit bij je paste, maar inmiddels niet meer.
Dat heb ik de afgelopen weken zelf ervaren. En de laatste 25 jaar heb ik geleerd steeds bewuster te leven, vanuit mijn hart, mijn ziel met bewust-zijn in meZelf.
Van spiegel naar raam
Tijdens het congres hoorde ik een prachtige metafoor die me is bijgebleven.
Een spiegel kaatst terug wat je ervoor houdt.
Maar een raam is transparant. Een raam geeft een doorkijk, biedt perspectief en laat je verder kijken dan wat zich direct voor je bevindt.
Ik wil een raam zijn.
Niet iemand die voor een ander bepaalt wat hij moet zien, voelen of begrijpen.
Maar iemand die ruimte biedt. Die luistert, aanwezig is, vragen stelt en de ander uitnodigt om zelf te ontdekken. Om voorbij het vertrouwde verhaal te kijken. Voorbij gedrag, overtuigingen en identificaties. Naar wie iemand ten diepste is.
En dat vraagt ook iets van mijzelf.
Want hoe kan ik werkelijk aanwezig zijn bij een ander als ik niet aanwezig kan blijven bij mezelf?
Hoe kan ik iemand begeleiden in het loslaten wanneer ik zelf blijf vasthouden?
Hoe kan ik ruimte bieden aan de ander wanneer ik mezelf nog probeer aan te passen?
Voor mij begint begeleiding daarom altijd bij bewustzijn in jezelf. Niet alleen bij kennis vergaren, maar bij het doorleven en belichamen ervan. Zodat kennis zich kan verdiepen tot wijsheid.
Mijn eigen weg
Ik kwam gisteren thuis met een rijk gevoel. Niet omdat ik een nieuwe methode had ontdekt of antwoorden had gekregen op alle vragen. Maar omdat het congres mij zo helder liet zien wat ik niet langer wil én wat voor mij werkelijk van betekenis is.
Mijn persoonlijke ervaringen met ziekte, sterven en verlies blijven een wezenlijk onderdeel van mijn leven en mijn deskundigheid. Maar ze hoeven niet langer te bepalen wie ik ben of hoe ik mijn werk vormgeef.
Ik ben zoveel meer dan wat ik heb meegemaakt.
Ik mag mijn werk vormgeven vanuit wie ik ten diepste ben. Vanuit mijn hart, mijn bewustzijn, mijn liefde en mijn eigen visie op het leven.
En vanuit die plek wil ik anderen begeleiden.
Niet uitsluitend wanneer de dood dichtbij komt, maar juist ook tijdens het leven. Want bewust leren leven en bewust leren sterven zijn voor mij onlosmakelijk met elkaar verbonden.
Wat gisteren begon als een congres over palliatieve zorg, werd voor mij een bijzondere ontmoeting met mezelf.
En misschien is dat wel de grootste rijkdom van deze dag.
Dat ik opnieuw mocht ontdekken dat het leven mij niet vraagt om ergens in te passen.
Het nodigt mij uit om volledig mezelf te zijn.
Verbonden in Licht en Liefde,
met elkaar en voor elkaar,
samen zijn we één,
Nicole
