Ik heb het stervensproces — de periode van ernstig ziek zijn — van mijn dochter Anne Marèl van heel dichtbij meegemaakt. Zij werd ziek in augustus 2010 en overleed bijna zeven maanden later. Zij had een hersentumor.
In mijn boek schreef ik destijds:
“Het overlijden, het sterven — wat een heilig, prachtig proces gaat daaraan vooraf. Het is een voorrecht om bij een dergelijk proces aanwezig te mogen zijn, en zeker ook te kunnen blijven.”
Dit schreef ik zes jaar geleden, vanuit het bewustzijn dat ik toen had. En nu voelt dat, nog meer dan toen, waar.
Ieder stervensproces is uniek
Inmiddels ben ik aanwezig geweest bij meerdere stervensprocessen, waaronder dat van mijn schoonmoeder en van mijn eigen moeder. Ieder stervensproces is anders, net zoals ieder leven anders is.
Steeds vaker voel ik dat wanneer iemand levenskunst heeft verstaan, gevoeld en geleefd, dit ook invloed heeft op hoe iemand sterft — stervenskunst.
Ik ben benieuwd hoe jullie dit hebben ervaren bij het overgaan van een dierbare van wie jullie zielsveel hebben gehouden. En nog steeds.
De stervenskunst van Anne Marèl
Anne Marèl stierf op zeventienjarige leeftijd. Na de diagnose kreeg zij nog zeven maanden, wij ook — als gezin. Van puber werd zij opeens een heel wijze ziel, iets wat haar ogen zo duidelijk lieten zien. En soms ook even helemaal niet.
Achteraf gezien heeft zij voor ons gezorgd. Ze hield ons uit de wind, was blij met wat er nog wél was en liet haar emoties volledig toe. Dit is een beweging die ik bij veel kinderen zie die op jonge leeftijd overlijden.
Zij verstond de kunst van het leven. Zij had alles gehaald uit haar veel te korte leven. En dan die rauwe mededeling van de oncoloog:
“Je hebt een vorm van hersentumor die altijd terugkomt. Je hebt niet lang meer te leven.”
Nu, vanuit het hier en nu, zie ik dat zij ook de kunst van het sterven verstond. Iedere keer weer was zij in staat om, na een slechte boodschap, haar emoties toe te laten, los te laten en vervolgens te kijken naar wat ze nog wilde en nog kon doen.
Tot aan de laatste drie weken, waarin haar stervensproces letterlijk in gang werd gezet. Bij haar was er een volledige overgave aan het naderende overgaan. Zij lag in haar bed in onze woonkamer, met haar armen omhoog en haar handpalmen geopend.
Dankbaarheid zonder oordeel
Ik kijk met diepe dankbaarheid terug op deze periode. Haar enorme liefde voor haar papa, mama, zusje en broertje. Haar kracht en flexibiliteit.
En nee — zo gaat niet ieder stervensproces. En dat is wat het is. Er is geen goed of fout.
Overlevingskunst en stervensproces
Mijn moeder overleed bijna drie jaar geleden. Haar stervensproces was van een heel andere orde. Zij had in haar leven veel traumatische ervaringen meegemaakt die nooit werkelijk zijn aangekeken. Ze werden bedekt met overlevingsmechanismen — iets wat voor haar generatie, in die tijdgeest, volkomen normaal was.
Desondanks heeft zij haar leven zeker geleefd. Dat bewonder ik. En tegelijkertijd zag ik hoe in de laatste twee jaar van haar leven, en vooral in de laatste weken, alles stap voor stap wegviel: controle, sociale rollen, aanpassen, zorgen voor de ander, overleven op wilskracht.
Wat dan overblijft, is datgene wat werkelijk belichaamd is — en datgene wat nooit doorleefd kon worden. Bij mijn moeder was dat een klein meisje in een ziekenhuisbed, zonder innerlijke bedding.
Voor mij als dochter was dit stervensproces intens en pijnlijk. Er was veel claimen en projectie; niets was goed. Ik kon slechts beperkt bij haar blijven, omdat dit diep raakte aan mijn eigen innerlijke kind. Telkens opnieuw moest ik voelen: kan ik dit aan, of niet?
Terugkijkend zie ik dat de keuzes die ik toen maakte niet anders konden zijn.
Eigen stervensprocessen
En ook ik heb mijn eigen stervensproces gekend. Ik leef nog, maar ik werd wel geconfronteerd met mijn eigen eindigheid. Niet zozeer met de angst voor mijn eigen dood, maar met de angst rondom mijn kinderen.
In 2022 kreeg ik een lichte hartaanval. Ik werd gedotterd en kreeg twee stents. Twee jaar later bleek dezelfde kransslagader opnieuw bijna dicht te zitten — opnieuw dotteren, opnieuw twee stents.
Onderzoek wees uit dat ik het erfelijke gen Lp(a) draag, wat een verhoogd risico op hart- en vaatziekten geeft. Hier bestaat nog geen medicatie voor, en leefstijl heeft hier nauwelijks invloed op.
Ik ging diep. Ik keek mijn angsten aan. Laag voor laag stierf mijn persoonlijkheid zoals ik die kende. En dat bracht me uiteindelijk vrijheid, ruimte en rust in mezelf.
Verdieping in stervensbegeleiding
Terugkijkend zie ik dat ik altijd intuïtief aanwezig ben geweest bij stervensprocessen, zonder opleiding of methode. Ik wist, ik voelde en ik handelde vanuit wie ik ben.
Nu voel ik dat hier een verdieping in mag komen. De komende maanden volg ik een zesdaagse training Stervensbegeleiding vanuit eenheidsbewustzijn bij Cornalijn.
Wat hieruit verder mag ontstaan, zal zich vanzelf laten zien.
Verbonden in Licht en Liefde,
met elkaar en voor elkaar
samen zijn we één
Nicole
