Waar levenskunst en stervenskunst elkaar ontmoeten
Wanneer je te horen krijgt dat je ongeneeslijk ziek bent en dat je zult komen te overlijden, verandert alles. Niet alleen voor degene die ziek is, maar voor het hele gezin. Stervensbegeleiding bij naderend sterven gaat niet alleen over medische zorg of praktische ondersteuning. Het gaat over de fase waarin leven en afscheid naast elkaar bestaan. Waar levenskunst en stervenskunst elkaar ontmoeten.
Wanneer de diagnose alles verandert
Het zal je maar overkomen… na een operatieve ingreep, het opkweek zetten van de tumor, krijg je de verpletterende uitslag van de behandelend arts: “Ik heb geen goed nieuws, je hebt een vorm van kanker die niet te genezen is. Je zult hieraan komen te overlijden.” Of een andere ongeneeslijke ziekte met een beperkte levensverwachting. Dat was precies de boodschap die onze dochter Anne Marèl op 17-jarige leeftijd, ruim vijftien jaar geleden, kreeg. En ik als moeder, wij als gezin ook.
In mijn boek Verbonden in Licht en Liefde schreef ik in 2020 over haar naderend sterven onder meer het volgende:
“Over het naderend sterven werd onderling binnen ons gezin niet gesproken. Het was tijd om werkelijk te kunnen genieten met elkaar van wat er nog wél was. Een gemiste kans? Ik weet het niet. Hoe had ik het dan moeten aanpakken? Ik heb alleen Anne Marèl gevolgd en wat zij wenste in de korte tijd die zij nog te leven had. Heb ik haar zusje en broertje daarmee tekortgedaan? Anne Marèl tekortgedaan? Ik weet het werkelijk niet. Ik heb in ieder geval binnen mijn mogelijkheden gedaan wat ik kon. Achteraf gezien heb ik hier zeker professionele begeleiding in gemist.”
Leven in het hier en nu terwijl het afscheid nadert
Vragen die ik mijzelf stelde bij het schrijven van dit boek, waarop ik toen nog geen helder antwoord had. En zoveel jaren later voel en weet ik dat we het met elkaar heel goed hebben gedaan. Hoewel in een dergelijke confrontatie met de eindigheid van het leven van je dochter en zus alles wat ooit vanzelfsprekend en normaal was wegvalt. Je stapt een rollercoaster in zonder tussenstation, die nog lange tijd doorraast. En wat is goed? Er is geen goed of fout. Überhaupt niet in het leven.
Als moeder was ik de spil binnen het gezin waar alles om draaide. Ik wist: het enige wat we hadden was het hier en nu. De toekomst was onzeker, en zeker niet meer vanzelfsprekend met z’n vijven als gezin. Dat besef gaf mij de kracht en de wijsheid om te doen wat gedaan moest worden, en vooral om haar laatste wensen te vervullen. Daar lag onze focus. In die tijd draaide het om Anne Marèl, en om haar zusje en broertje. Ook de periode na haar overlijden draaide om ons gezin. Om dat steeds weer te kunnen dragen, zette ik mezelf volledig opzij. Mijn emoties drukte ik weg. Niet voelen. Doorgaan. Vanuit wilskracht en doorzettingsvermogen.
Levenskunst in het aangezicht van sterven
Anne Marèl is voor mij het voorbeeld van iemand die de kunst van leven belichaamde, zelfs in het aangezicht van haar aankomende sterven. Dat heeft zij mij, ons gegeven. Een wezenlijke manier om om te gaan met de dood. Haar manier was geen bypass. Op haar eigen wijze liet zij de ontstane emoties toe. Of dat volledig was? Dat weet ik niet. Maar het hield haar niet tegen om het leven, binnen haar mogelijkheden, voluit te vieren.
Ze was nog jong, net 17 jaar toen ze overleed. Voor zover ik kon zien waren er geen onafgemaakte zaken die haar weerhielden zich over te geven aan haar sterven, aan het loslaten van het leven. Wel vertelde ze mij dat ze vóór haar overlijden nog met mij wilde delen dat ze een tweetal prille liefdesrelaties had meegemaakt en mij wilde vertellen over haar ‘jeugdzondes’. Het is er nooit van gekomen. Kanker is onvoorspelbaar. En na onze thuiskomst van Bali, een onvergetelijke reis van drie weken met ons gezin, is het snel gegaan.
Wat er in een gezin gebeurt bij naderend sterven
Als moeder is het moeilijk om telkens weer te schakelen, zeker in de laatste fase wanneer je moet erkennen en accepteren dat het echt zover is. Ik heb haar gevolgd en vond het lastig om door te vragen of bepaalde onderwerpen aan te roeren, ook richting onze beide andere kinderen. Je doet als ouder wat binnen je mogelijkheden ligt. Dat kan heel veel zijn en tegelijk ook weer niet.
Na haar overlijden begon een nieuwe zoektocht. Naar haar, en uiteindelijk naar mezelf. In de periode van haar ziekzijn ben ik mezelf nog verder kwijtgeraakt. Haar overlijden zette mijn hele wereld op z’n kop en tegelijkertijd werd het een poort naar de verbinding met mezelf. Nu, bijna vijftien jaar later, kan ik zeggen: ik voel me goed, het gaat goed met me. Er is rust in ons gezin gekomen. De kinderen gaan, naar omstandigheden, goed, zo ook hun vader. En dat betekent niet dat er geen minder prettige ervaringen of lessen meer zullen zijn. Dat is het leven.
Professionele stervensbegeleiding bij ongeneeslijke ziekte
Terugkijkend heb ik professionele begeleiding gemist voor ons hele gezin. Iemand met soortgelijke doorleefde levenservaring, niet alleen kennis uit een boek of vanuit een opleiding. Iemand met een luisterend oor die mij met raad en daad had bijgestaan, en niet alleen mij maar ieder gezinslid. Iemand die het gesprek had geopend over het naderend sterven. Die ruimte had gemaakt voor wat onuitgesproken bleef. Die met ons had onderzocht wat doodgaan en overlijden voor ieder van ons betekende.
Die persoon was er niet.
Ik heb het op mijn eigen wijze mogen doen. In de afgelopen vijftien jaar zijn er wel mensen geweest die een stuk met mij zijn meegelopen. Het heeft gemaakt dat ik dit pad van binnen en van buiten ken. Mijn persoonlijke ontwikkeling heeft geleid tot verdieping, bewustwording en heling in mijn vrouwenlijn. Ik ben niet langer de Nicole van vijftien jaar geleden. Ik voel rust, ruimte, harmonie en vrijheid in mezelf. Iets waar ik mijn hele leven naar heb verlangd is werkelijkheid geworden.
Vanuit deze beweging heeft zich mijn werk ontvouwd: stervensbegeleiding bij naderend sterven, gedragen vanuit zielsbegeleiding bij overgangsmomenten. Ik begeleid mensen die ongeneeslijk ziek zijn en hebben gehoord dat zij aan deze ziekte zullen komen te overlijden, en hun naasten. Niet om iets over te nemen, maar om bedding te bieden. Zodat gesprekken gevoerd kunnen worden. Zodat kinderen gezien en gehoord worden. Zodat partners niet alleen sterk hoeven te zijn. Zodat een moeder niet alles alleen hoeft te dragen.
Verbonden in Licht en Liefde,
met elkaar en voor elkaar
samen zijn we één
Nicole
